بحرین؛ همسایهای با نسبتی متفاوت
- برگرفته از دوره جامع «پشت پرده همسایگی»
- دکتر محمدصادق کوشکی | هیئت علمی دانشگاه تهران
- ریشههای یک جدایی: از قلمرو ایران تا استقلال
- تفاوت بنیادین: جامعه شهری در برابر جامعه بدوی
- بحرین؛ از قدیمیترین شیعیان جهان
- استقلال هوشمندانه و نخستینها
- از اداره انگلیسی تا سپردن به آمریکا
- ترس همیشگی از همسایه شمالی
- سیاست تجنیس: تغییر بافت جمعیتی
- کلام آخر
بررسی و تبیین ابعاد تاریخی، اجتماعی و سیاسی نسبت بحرین با جمهوری اسلامی
برگرفته از دوره جامع «پشت پرده همسایگی»
دکتر محمدصادق کوشکی | هیئت علمی دانشگاه تهران
اگر بخواهیم کشوری را در مدار همسایگی جمهوری اسلامی بشناسیم، ناگزیریم علاوه بر اطلاعات ظاهری — مساحت، پایتخت، تاریخ عمومی — به لایههای پنهان حاکمیتی، فضای اجتماعی، اتمسفر سیاسی و حتی رقابتهای درون خاندان حاکم اشراف داشته باشیم. تنها در این صورت است که میتوان فهمید نگاه بحرین به همسایگی با ایران چیست، در مقام یک همسایه چه کنشی دارد، و اصلاً چه توقعی میتوان از آن داشت. در این میان، اولین نکتهای که باید دانست این است که نسبت بحرین با ایران در میان همه کشورهای حوزه خلیج فارس، نسبتی کاملاً متفاوت است.
ریشههای یک جدایی: از قلمرو ایران تا استقلال
بحرین در بازهای حداقل بیش از یک هزار و پانصد سال جزو قلمرو متصرفات ایران بوده است؛ تا زمان زندیه، بحرین یک ولایت و به تعبیر امروزی یک استان محسوب میشد و مردم آن برای همه کارهای خود به بوشهر و ایران میآمدند — همانگونه که امروز مردم قشم یا ساکنان بومی خارک برای کارهایشان به ساحل اصلی میآیند. جدایی بحرین از ایران در دوره قاجار و عملاً به دست انگلستان رقم خورد.
اتفاق مهمی که در این جدایی افتاد، شکاف خانوادهها بود: خانوادههایی که دو تکه بودند، یک تکه در ساحل ایران و تکهای دیگر در جزیره بحرین. به همین دلیل بخشی از جمعیت ایران در بحرین ماند و همراه بحرین از ایران جدا شد. هزاران نفر از کسانی که شهروند دولت بحرین شدند، تا مدتها شناسنامههای ایرانی خود را حفظ کردند. اسامی ایرانی در بحرین همچنان زنده است: «نادر نادری» یک نام ایرانی است و در جهان عرب کسی را «نادر» نمینامند؛ «فیروز» نیز در میان اعراب نام زنانه است، در حالی که در ایران نام مردانه و به معنای پیروز است. نزدیک به نیم قرن از سال ۱۹۷۱ گذشته و هنوز بخشی از فرهنگ ایرانی در بحرین حضور دارد. در سوی دیگر نیز در جنوب ایران — مثلاً در استان بوشهر — خاندانهای گسترده «بحرینی» و «بحرانی» وجود دارند که کسانی بودند که آنسوی آب زندگی میکردند.
تفاوت بنیادین: جامعه شهری در برابر جامعه بدوی
بحرین به نسبت همه کشورهای حوزه خلیج فارس — کویت، عربستان، قطر و امارات — تنها جامعه شهری حاشیه خلیج فارس است. کویت، عربستان، امارات و قطر جوامع صحرایی و بدویاند؛ جغرافیای زیستشان عوض شده، اما خلقوخو، نگاه و چارچوب ذهنی صحرانشینی خود را حفظ کردهاند. خاندانهای حاکم بر کویت، عربستان، امارات و قطر همه از دل منطقه نجد و ربعالخالی — غیرمسکونیترین بخش عربستان — آمدند، با همان زاویه دید کاملاً بدوی.اما جامعه بحرین اینگونه نیست. بحرین جامعهای با قدمت بیش از یک هزار و سیصد چهارصد ساله زیست شهری و زیست مدنی است: جامعهای قانونشناس، با فرهنگ اجتماعی بسیار متفاوت با سایر عربهای حوزه خلیج فارس و بسیار مترقیتر. در تاریخ بحرین، پیامبر اکرم (ص) نامهای به حاکم بحرین نوشت — بحرین در آن معنا شامل جزیره فعلی بهاضافه منطقه شرقی عربستان مانند احسا، قطیف، زهران و دمام بود — و آن حاکم پاسخ نامه را با پذیرش اسلام داد و پیامبر حکومت آن منطقه را به خودش تفویض کرد. یعنی یک هزار و چهارصد سال پیش، این منطقه حکمرانی و ساختار سیاسی داشت؛ رئیس قبیله نبود، شهر بود.
تفاوت شهر با قبیله، تفاوت قانون و زندگی صحرایی است. در صحرا، انسان دنبال آب و علف میچرخد و تنها ساختاری که میپذیرد قبیله است؛ و در نگاه قبیلهای، حق همیشه با قبیله است — حتی اگر قبیله زور بگوید، دروغ بگوید و دزدی کند، باید به نفع قبیله جنگید، چون اگر قبیله نباشد، انسان میمیرد. اما انسان در زیست شهری، در پناه قانون و مقررات، نیازمند قبیله نیست. مکه در دوران پیش از اسلام نظام قبیلهای داشت — بارانداز و پاتوق بود — و مکیان پیامبر را میشناختند و به او لقب «امین» داده بودند، اما سیزده سال او را سنگ زدند، توهین و شکنجه کردند و گفتند نمیخواهیمت. در مقابل، یثرب شهر بود و گفت: «تو را خدا پاشو بیا پیش ما، ما میخواهیمت»؛ یثربیها گفتند دنبال کسی میگردیم که برایمان قانون بیاورد. این تفاوت شهر و قبیله است. بحرین نیز چنین نسبتی با مدنیت دارد.
بحرین؛ از قدیمیترین شیعیان جهان
یکی از امتیازات جامعه بحرین این است که جزو شیعیان قدیم است. بحرین از گذشتههای دور شیعه بوده و جزو موالی و دوستداران اهل بیت (ع) است؛ سابقهای بیش از یک هزار و چند صد ساله. مردمان اصیل بحرین — آنهایی که از جای دیگری نیامدهاند — از قدیمیترین شیعیان جهاناند. این پیشینه، هویت اجتماعی بحرین را از همسایگانش کاملاً متمایز میکند.
استقلال هوشمندانه و نخستینها
نسبت بحرین با ایران، نسبتی نیست که با مساحت و پایتخت و تاریخ عمومی شناخته شود؛ نسبتی است که در دل آن، هزار و چهارصد سال مدنیت شهری، سابقه کهن تشیع، زخم یک جدایی تحمیلی، ترس مزمن از همسایه شمالی و سیاست تغییر بافت جمعیتی تنیده شده است. بحرین همسایهای است که هم در تاریخ با ایران پیوند دارد و هم در سیاست از آن گارد گرفته؛ و فهم این تناقض، شرط اول شناخت درست این همسایه و توقع واقعبینانه از آن است.بحرین با این ویژگیها، در فرایندی کاملاً هوشمندانه توسط انگلستان از ایران جدا و به کشوری مستقل تبدیل شد. دقیقاً در همان فرایند هوشمندانه انگلیسی است که نخستینها رقم میخورد: اولین کشوری که پادشاهی بحرین را به رسمیت شناخت، حکومت ایران بود؛ اولین سفر خارجی پادشاه بحرین، شیخ عیسی، به ایران بود؛ و اولین مقام خارجی که پس از استقلال بحرین از پادشاه آن استقبال کرد، محمدرضا پهلوی بود.
از اداره انگلیسی تا سپردن به آمریکا
تا اواخر دهه هفتاد، بحرین نظامی بود که تقریباً توسط انگلستان اداره میشد؛ حاکمان بحرین نماد و عروسکهایی بودند که گذاشته شده بودند و ساختار امنیتی، ارتش، سیاست خارجی و همهچیز آن در نظم کامل انگلیسی اداره میشد. از اواخر دهه هفتاد، انگلستان به دلایلی مجبور شد حضور خود در خلیج فارس را کمرنگ کند و این منطقه را به رقیب خود، آمریکا، بسپارد.
اما آمریکاییها بحرین را مانند انگلیسیها اداره نکردند. بحرین مشکل دیگری هم داشت: منابع نفتی و گازی غنی نداشت. کشورهای عربی خلیج فارس هر کدام به اندازه چند کشور بزرگ جهانی خرید تسلیحاتی از آمریکا داشتند، اما بحرین پولی برای این کار نداشت؛ به همین دلیل آمریکاییها میگفتند «این فقیر است، چیزی ندارد». بحرین از همگنان خود عقب افتاد — مانند چند برادر که هر کدام با درآمدی وضع خوبی پیدا کنند و یکی در خانه بماند و هیچ درآمد مستقلی نداشته باشد و مجبور شود از این و آن پول تو جیبی بگیرد. قطر از دهه نود میلادی با الجزیره به امپراتوری رسانهای تبدیل شد؛ امارات به امپراتوری اقتصادی با درآمد نفتی؛ عربستان خود را رهبر جهان اسلام و غرب آسیا و جایگزین مصر مطرح کرد؛ و کویت پس از اشغال توسط صدام و آزادسازی، با درآمد نفتی تلاش کرد به سویی برود. بحرین در این میان هیچکدام از اینها را نداشت و ناگزیر شد حتی برای دریافت کمکهای مالی با عربستان پیوند بخورد.
عربستان نیز از بحرین به عنوان یک رای و یک کشور در کنار خود استفاده میکرد؛ هر جا لازم بود، به بحرین میگفت در مجامع بینالمللی رای مثبت یا منفی در نسبت با جمهوری اسلامی بدهد. آخرین نمونه آن، ریاست دورهای بحرین بر شورای امنیت در جنگ سیونهروزه بود که نتیجهاش جلسه شورای امنیت برای محکومیت ایران شد — با اینکه ایران قربانی تجاوز آمریکا و اسرائیل بود. آمریکا از وجود بحرین به عنوان کشوری کاملاً مطیع در مجامع بینالمللی استفاده میکرد.
با این حال، آمریکاییها بحرین را به مرکز فرماندهی ناوگان پنجم خود تبدیل کردند؛ ناوگانی که قلمرو آن از مدیترانه تا تنگه مالاکا و شمال اقیانوس هند گسترده است و فرماندهی ناوگان مستقر در خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان را در دست دارد. مرکز تعمیر، نگهداری، سرویس و اورهال ناوهای آمریکایی — که گاهی بیش از نود و پنج ناو جنگی را در بر میگرفت — در بحرین بود.
ترس همیشگی از همسایه شمالی
بحرین با ترس شدید از همسایه شمالی زندگی کرد و همیشه در ذهنش این بود که شیعیان بحرین دلشان میخواهد به موطن اولیه خود، ایران، بچسبند و تهدیدی برای او هستند. بحرینیها همیشه نگاهشان به جمهوری اسلامی، نگاه خوف و ترس و گارد بسته بود؛ هیچوقت بهبود روابط را نمیخواستند و همیشه این سایه بالای سرشان بود که «ایرانیها یک بار کودتا کردند» یا «قصد کودتا داشتند». حکومت بحرین حکومتی گیج و گنگ بود و بیشتر در خود فرو میرفت.
سیاست تجنیس: تغییر بافت جمعیتی
سرانجام ذهن حاکمان بحرین به اینجا رسید که باید بافت بحرین را عوض کنند و از دهه نود میلادی به بعد سیاست «تجنیس» را آغاز کردند: از کشورهای دیگر مهاجر بیاورند — مهاجرینی که یا قطعاً شیعه نباشند، حتی مسلمان هم نباشند اشکالی ندارد. از اتباع هند تا سومالی و بعدها سوریه، افرادی گزینش میشدند که مسلمان غیرمتشرع یا غیرشیعه باشند و به آنها تابعیت و شناسنامه بحرینی میدادند؛ وامهای خوب، خانه و امکانات شغلی فراهم میکردند تا جذابیت ایجاد شود.
در دهه نود میلادی، بافت بحرین هفتاد درصد شیعه و سی درصد اهل سنت بود — که بخشی از اهل سنت نیز ساکنان اصیل بحرین و بخشی از قبایل کوچاندهشده توسط انگلیس، از جمله قبیله آل خلیفه، بودند. اما سیاست تجنیس چنان اجرا شد که بر اساس برخی آمارها، شیعیان به اقلیت — حدود چهل و پنج درصد — تبدیل شدند و بافت غیرشیعی که از بیرون آمدند، بعضاً تا چهل درصد و بیشتر شد. حاکمان بحرین میگفتند هر کس شیعه باشد و از گذشته اینجا باشد، دلش سمت ایران است؛ پس باید ترکیب جمعیتی عوض شود. این سیاست، چهره اجتماعی بحرین را دگرگون کرد و شکافی عمیق میان جامعه اصیل و ساختار حاکمیت ایجاد نمود.
کلام آخر
نسبت بحرین با ایران، نسبتی نیست که با مساحت و پایتخت و تاریخ عمومی شناخته شود؛ نسبتی است که در دل آن، هزار و چهارصد سال مدنیت شهری، سابقه کهن تشیع، زخم یک جدایی تحمیلی، ترس مزمن از همسایه شمالی و سیاست تغییر بافت جمعیتی تنیده شده است. بحرین همسایهای است که هم در تاریخ با ایران پیوند دارد و هم در سیاست از آن گارد گرفته؛ و فهم این تناقض، شرط اول شناخت درست این همسایه و توقع واقعبینانه از آن است.